Σάββατο, 21 Νοεμβρίου 2009

Από το τεφτέρι του παλαίμαχου χημικού, συνταγές για καλά πειράματα.


Από παλιές σημειώσεις πειραμάτων Χημείας του παλιού καλού χημικού Θεόδωρου Παπαζήση, από το χωριό Κωστήτσι των Κατσανοχωρίων του Νομού Ιωαννίνων.
Χρόνια και χρόνια ο κυρ Θόδωρος έφτιαξε (δίδαξε) γερά σκαριά στο εξατάξιο Γυμνάσιο της Ζωσιμαίας. Γεννιές και γεννιές επιστημόνων "βγήκαν" από τα χέρια του, αλλά όπως συνήθως ποιός θυμάται τώρα το γέρο δάσκαλο της Χημείας - Φυσικής;
Τον θυμάμαι (σαν μαθητής - 1969) στις εκδρομές στη Δροσιά να απολαμβάνει αποτραβηγμένος κάπου, τον ήλιο. Τότε η Δροσιά ήταν λειβάδια, άχτιστη!
Ακριβοδίκαιος στην προφορική εξέταση με έναν πρωτότυπο τρόπο που είχε εφεύρει, ώστε οι μαθητές να διαβάζουν κάθε μέρα, ονομαστές οι ασκήσεις Χημείας - Φυσικής κανόνια που έστηνε - αν τις έλυναν πάνω από το 10% των μαθητών, το θεωρούσε αποτυχία του, ή υποπτεύοταν διαρροή!
Πάντα το πείραμα με τον μπακλαβά για την ανίχνευση της γλυκόζης, αλλά και τίποτε "μπαρουτάκια" στις απόκριες δεν έλεγε όχι.
Κάποτε πήγε ένας μαθητής ζήτησε λίγο ΚΝΟ3, ύστερα ένας άλλος ζήτησε λίγο θειάφι, ε στον τρίτο που πήγε, του είπε ο ίδιος αυτό που πήγε να ζητήσει....
Τμήματα μεγάλα με 50, 60 μαθητές, μεγάλο ωράριο 30, 35 ώρες (και τα Σάββατα).
Αργότερα, το 1980, τον βρήκα Γυμνασιάρχη στο Καλέντζι στα Κατσανοχώρια. Μόλις ήρθε, αμέσως να συναρμολογήσει μια συσκευή παρασκευής αερίων. Συνταξιοδοτήθηκε από το Γυμνάσιο Πεδινής με το βαθμό του Γυμνασιάρχη, αφήνοντας τις καλύτερες αναμνήσεις σε παλιούς του μαθητές που τον γνώρισαν πλέον σαν συνάδελφο, χώρια τα κάπως ριψοκίνδυνα πειράματα στην αυλή του Γυμνασίου Πεδινής.
Τώρα σαν τον Κινγκινάτο στο χωριό του, στο Κωστήτσι...


Παρασκευή υδρογόνου: Επίδραση αραιών διαλυμάτων οξέων, μη οξειδωτικών, σε ψευδάργυρο Zn, ή σίδηρο Fe.
Ανεκαλύφθη από τον Gavendish. Ο Lavosier το έτος 1783 το ωνόμασεν υδρογόνον, επειδή με το οξυγόνον σχηματίζει ύδωρ (ύδωρ γεννάν)
Είναι αέριον άχρουν, άοσμον, ελάχιστα διαλυτόν εις το ύδωρ. Είναι το ελαφρότερον εκ των αερίων. Καίεται εις τον αέρα με φλόγα αλαμπή αλλά λίαν θερμαντικήν με προϊόν υδρατμούς. Μίγμα 2 όγκων Η2 και 1 όγκου Ο2 αναφλεγόμενον εκρήγνυται. Το μίγμα τούτο καλείται κροτούν αέριον.


Παρασκευή οξυγόνου: Επίδραση ελάχιστου KMnO4 σε υπεροξείδιο του υδρογόνου H2O2. Καταλυτική διάσπαση του Η2Ο2 με πυρολουσίτη MnO2.
Είναι δραστικώτατον στοιχείον. Ενούται με όλα σχεδόν τα στοιχεία, τα οποία μετατρέπει σε οξέιδια. Οξειδώνει πλήθος χημικών ενώσεων.


Παρασκευή χλώριου: Χλωρίνη και υδροχλώριο.
Το χλώριο είναι αέριο κιτρινοπράσινο, οσμής δριμείας και πνιγηράς. Εισπνεόμενο προσβάλλει δριμύτατα τα αναπνευστικά όργανα, προκαλεί βήχα, αιμοπτύσεις. Εχρησιμοποιήθη υπό των Γερμανών κατά τον Α παγκόσμιον πόλεμον.
Είναι ισχυρόν οξειδωτικόν μέσον.


Παρασκευή υδροχλωρίου: Θέρμανση μίγματος πυκνού θειϊκού οξέος και χλωριούχου νατρίου. Το εκλυόμενο υδροχλώριον συλλέγεται εις κενόν δοχείον δι' εκτοπίσεως του αέρος. Εάν όμως διοχετευθεί εις δοχείον περιέχον ύδωρ, διαλύεται εις αυτό σχηματίζον υδροχλωρικόν οξύ.
Το αέριο υδροχλώριον είναι άχρουν, δηκτικής οσμής. Λίαν διαλυτό εις το ύδωρ, βλέπε πείραμα πίδακος.

Παρασκευή αμμωνίας: Διά συνθερμάνσεως χλωριούχου αμμωνίου με υδροξείδιον ή οξείδιον του ασβεστίου.
Η αμμωνία συμπεριφέρεται ως ασθενής βάσις και ως ήπιον αναγικόν μέσον.
Διαλύεται αφθόνως εις το ύδωρ.
Ανιχνεύεται εκ των λευκών ατμών NH4Cl, οι οποίοι δημιουργούνται όατν αύτη έλθη εις επαφήν με τους ατμούς πυκνού διαλύματος HCl.

2 σχόλια:

Stergios Nastopoulos είπε...

Την εποχή εκείνη μόνον ο Παπαζήσης ήταν χημικός στα σχολεία. Δεν θυμάμαι να ήταν άλλος. Και βέβαια εκτός από Χημεία έκανε και Φυσική. Σαν καθηγητής ήταν απόμακρος. Οι περισσότεροι έτσι ήταν βέβαια τότε. Αλλά, στη Χημεία πρώτος. Τον θεωρούσαμε όντως "μπουρλοτιέρη". Η Χημεία για μας ήταν πάντα, και είναι ακόμα, συνυφασμένη με κάτι το "εκρηκτικό". Αν δεν έκανε "μπαμ", ακόμα και το Υδρογόνο στην ηλεκτρόλυση, δεν μας γέμιζε το μάτι η αντίδραση. Μας παίδευε αρκετά, ο Παπαζήσης. Με το κουτί και "τα φασόλια", όπως τα λέγαμε. Είχε βάλει μέσα σε ένα κουτί από παστίλιες, ένα κίτρινο ήταν, δε θυμάμαι τη μάρκα, καμιά 80αριά με κυβάκια με νούμερα, από το 1 μέχρι το 80 (;). Κουνούσε λοιπόν το κουτάκι κάθε φορά που ήθελε να εξετάσει, "χρου, χρου, χρου", και το άνοιγε. Εμάς μας έπιανε σύγκρυο, εν τω μεταξύ. "Να έρθει το 72". Προφανώς δεν υπήρχε. Πάλι "χρου, χρου, χρου"... Να έρθει το... . Πάλι δεν υπήρχε. Τέλος με την τρίτη ή και τέταρτη προσπάθεια έβγαινε ένα νούμερο που είχαμε στον κατάλογο. Πάνω, στον πίνακα. Πάλι η ίδια διαδικασία... Να έχουμε γίνει "κουρέλια" από την αγωνία. Αμα γέμιζε η πασαρέλα, άρχιζαν τα καλιστεία. Οταν τέλειωνε την εξέταση, είχε ένα μεγάλο τετράδιο, όχι τον γνωστό κατάλογο και σημείωνε. Τι σημείωνε; Αγνωστο. Εξ ού και το παρωνύμι, που του είχαμε βγάλει, οι παλιοί καθηγητές, οι περισσότεροι είχαν παρατσούκλια. Ακόμα και τώρα αυτό γίνεται. Αργότερα όπως τον γνώρισα, κατάλαβα οτι είναι καλός άνθρωπος. Απλά, η εποχή... Πόσο η εποχή διαμορφώνει την εικόνα των ανθρώπων! Και οι άνθρωποι την εποχή, βέβαια. Αλλά κυρίως το πρώτο.
Η Χημεία που κάναμε εκείνη την εποχή είχε πολύ παπαγαλία, και ακαταλαβίστικους για μας νόμους. Να ξεκινάς τη Χημεία από το Νόμο του Proust δεν ήταν και το καλύτερο. Σ' αυτούς εξεταζόμασταν στο πρόχειρο του 1ου τριμήνου στη Δ' τάξη. Οχι οτι τώρα τα πράγματα είναι καλύτερα. Ενώ εμείς θέλαμε κρότους και εκρήξεις, αφρούς και θεαματικές αντιδράσεις, προσγειωνόμασταν ανώμαλα με ποσοτικούς νόμους, που βέβαια μετά αφαιρέθηκαν ως άχρηστοι, μιας και η ατομική θεωρία τους κάλυπτε όλους. Πάντως, η Χημεία του τότε είχε και μια γοητεία: Το αμφιθέατρο της Ζωσιμαίας, με το μυστηριώδες παρασκευαστήριο και την αποθήκη, με τον πάγκο και τα περίεργα θρανία, είχε κάτι από τη αίγλη Πανεπιστημιακών εδράνων, κάτι από τα πειράματα των Faraday και του Galvani, όπως τα βλέπουμε σήμερα σε παλιές ζωγραφιές. Χαιρόμασταν πάντα όταν πηγαίναμε στο εργαστήριο. Κι ακόμα και τώρα πάντα τα παιδιά χαίρονται. Μήπως αυτό πρέπει να το λάβουμε υπόψη στη διδασκαλία μας;

N. είπε...

...καλός ο "μάστορας"!Οι παραγυιοί τού σήμερα χωλαίνουν...Κιόπως θυμάμαι το πείραμα που πάντα κι εμένα εντυπωσίαζε, ήταν το λαμπρό πράσινο χρώμα του χλωρίου στη σφαιρική φιάλη, που έφτιαχνα από π.HCl και πυρολουσίτη θερμαίνοντας. Επικίνδυνα πράματα!